میهن داکیومنت                میهن داکیومنت                      میهن داکیومنت              میهن داکیومنت

مرکز دانلود پایان نامه ، پروژه ، روش تحقیق ، مقاله 


میهن داک - میهن داکیومنت

جغرافیای تاریخی چیست ؟


کد محصول : 1000257 نوع فایل : word تعداد صفحات : 168 صفحه قیمت محصول : 13000 تومان تعداد بازدید 419

فهرست مطالب و صفحات نخست


جغرافیای تاریخی چیست ؟

فهرست مطالب
عنوان     صفحه
فصل اول : کلیات   
پیشگفتار     6
جغرافیای تاریخی چیست ؟    9
اهداف و اهمیت پژوهش    12
پیشینه ی پژوهش    14
روش پژوهش    14
محدودیت های پژوهش     14
تحلیل منابع ( مأخذ شناسی )    14
فصل دوم – جغرافیای طبیعی ، موقعیت و حدود     27
جغرافیای استان زنجان     28
ناهمواری استان     28
نقش ناهمواری ها در زندگی ساکنان استان     29
آب و هوا و انواع آن در استان     31
تقسیمات سیاسی استان     32
منابع آب استان     32
موقعیت تاریخی – جغرافیایی زنجان    34
عنوان     صفحه
آب و هوا    38
رودخانه ها :    39
رودخانه ی قزل اوزن     39
رودخانه ی زنجان رود    41
چشمه ها     43
راه ها و اهمیت آن ها – فاصله ها    43
برج و باروی زنجان     45
وجه تسمیه زنجان     49
زبان     51
مذهب    53
خصوصیات مردم زنجان     56
زنجان جزء کدام ناحیه است     58
فصل سوم – جغرافیای تاریخی – سیاسی – اقتصادی – فرهنگی زنجان     61
فتح زنجان و سکونت اعراب در آن     62
چگونگی و علل پذیرش اسلام توسط مردم     63
اهمیت علم و ترجمه در دوران اسلامی     66
مدرسه و مسجد    68
عنوان     صفحه
مساجد زنجان     72
دانشمندان و بزرگان زنجان     74
مهاجرت هنرمندان به زنجان     82
معادن ، صنعت و تجارت    83
کشاورزی و محصول در زنجان     86
مالیات در دوره ای اسلامی     91
زنجان دارالضرب، بوده است     97
شهرهای نزدیک به زنجان     98
1-3 – طارم - طارمین     98
2-3- سرجهان     101
3-3- سهرورد     102
4-3- سجاس     104
فصل چهارم – حکومت های مؤثر در زنجان     106
کنگریان طارم و دژ شمیران     107
اسماعیلیه و زنجان     111
آغاز تا فرجام فرقه ی اسماعیلیه در زنجان     116
اتحاد قزوین و ابهر و زنجان    117
عنوان     صفحه
فصل پنجم – حکومت ها به ترتیب سلسله در زنجان     119
قبل از اسلام     120
امویان     120
عباسیان     120
علویان طبرستان    121
سامانیان     121
آل زیار     123
کنگریان    124
آل بویه     124
سلجوقیان     128
خوارزمشاهیان     130
فصل ششم – ساسانیان و پیروی از آداب آنان در دوره ی اسلامی    135
ساسانیان و تمدن     136
ساسانیان و مذهب    138
ساسانیان و مالیات     140
ساسانیان ؛ پول و برات – دوره ای اسلامی ؛ پول و برات     142
دوره ی اسلامی و پیروی از آداب ساسانیان    144
عنوان     صفحه
فصل هفتم – آتشکده ها – غارها و قلاع سیاسی زنجان    146
آتشكده ها:    147
آتشکده شیز     147
آتشکده تشویر    149
غارها    150
غار خرمنه سر    150
غار گلجیک    150
غار کتله خور    151
قلاع سياسي زنجان    152
دژ سر جهان     152
دژ شمیران     152
دژ تاج     154
نتیجه گیری     155
خلاصه     156
منابع فارسی    158
منابع عربی    169
چکیده انگلیسی     170

پیشگفتار :
    اطلاعاتی که جغرافی دانان ، مورخان ، صاحبان اندیشه و گردشگران از خود به جای                 گذاشته اند ، در مورد زنجان بسیار اندک و ناچیز است .
    به قول مینورسکی خاور شناس معروف انگلیسی (1877-1966 م ) : « منابع قدیم در مورد زنجان ، هیچ ندارد . »
    نویسندگان قرون اولیه ی اسلامی در نوشته های خود ، اشاره ای کلی و زودگذر به شهر زنجان نموده اند ولی درباره ی مسایل اجتماعی ، فرهنگی ، هنری و بزرگان علم و دانش آن ، مطالبی            نیاورده اند .
    با عنایت به آثار تمدن و زندگی انسانی که از هزاره ی سوم ق.م در منطقه ی زنجان مشهود   است ، می توان ادعا کرد که زنجان از نظر قدمت تاریخی ، هم سنگ بسیاری از شهرهای قدیم می باشد و همچون آن شهرها باید گذشته ی مدونی داشته باشد . با وجود بزرگانی همچون سهروردی ها ، شیخ اخی فرج زنجانی ، حافظ ابرو ، عماد الدین زنجانی و ... در محدوده ی جغرافیایی زنجان از طرفی و داشتن موقعیت سوق الجیشی به سبب واقع شدن در مسیر راه ارتباطی شرق به غرب به ویژه در دوران سلجوقیان که با انشعاب شاخه ای از راه ابریشم که ری و زنجان را به تبریز و ارمنستان و سواحل دریای سیاه ، متصل می کرد و زنجان ، خود در مسیر این شاهراه بازرگانی قرار داشت و نیز وجود برخی از قلاع زنجیره ای اسماعیلیه در منطقه از طرف دیگر ، از معدود شهرهایی است که شناسنامه و هویت تاریخی چندان روشنی ندارد .
    نتیجه این که در حملات و کشتار و غارت و تخریب ، قبایل وحشی و سلاطین خود کامه شهرها ، روستاها نابود شده و شهرها بارها و بارها از سکنه خالی گشته و ویران شده و در نتیجه زحمات و ابتکارات هنرمندان و صنعتگران به یغما رفته و یا نابود شده است و دوباره بر روی ویرانه های شهر ، شهر دیگری به وجود آمده و زندگی از نو آغاز گشته است .
    بنا به دلایل فوق و نیز عدم وجود تواریخ محلی در منطقه و نیز عدم حفاری باستان شناسی         کافی ، اسناد و مدارک کافی در مورد زنجان وجود ندارد . نگارنده از ابتدای ترم سوم تا حال که تقریباً یک سال و نیم را در برمی گیرد به دنبال منابع تحقیق و جمع آوری اطلاعات در مورد موضوع تحقیق خود بوده ام و از کتاب خانه های مختلف شهرهای ابهر ، زنجان ، صائین قلعه ، تاکستان و تهران استفاده کرده ام و بیش از یکصد منبع مختلف دیده و مطالب مورد نظر را از آن ها استخراج کرده ام ، ولی در پایان به آن چه که در نظر داشتم ، نتوانستم برسم .
    برای پر کردن خلأ فوق مطالب به صورت کلی بیان گردیده و چون زنجان نیز ، جزئی از ایران بوده و هست در اکثر موارد و شاید همه ی موارد از نظر موقعیت اقتصادی ، سیاسی با قوانین و مقررات حکومتی که برای کل کشور وضع شده ، یکسان بوده است . و به همین دلیل ، در بعضی از موارد ، مطالب و اطلاعات ، کلی بیان شده است . به دلیل محدودیت منابع دست اول ، نتوانستم آن چنان که شایسته بود به جزییات بپردازم ، پوزش می طلبم و اظهار عجز خود را اعلام می دارم . به افرادی که در آینده می خواهند در مورد زنجان تحقیق کنند توصیه می کنم مطالب این پایان نامه را مد نظر داشته باشند و سپس خود نیز به کاوش و جستجو بپردازند ، تا انشاء الله نتیجه ی بهتری به دست آید .
«به وضوح می بینیم که انسان کتابی را می نویسد ، مگر آن که بگوید ، اگر این بخش تغییر می کرد ، بهتر بود ، اگر آن جمله اضافه و جمله ای دیگر حذف می شد ، بهتر بود . اگر فلان عبارت مقدم بر مطالب دیگر بود ، زیباتر می شد . این ها ، همه عبرت و بهترین دلیل بر نقص انسان هاست . »  « عماد الدین کاتب اصفهانی »
در پایان مطلبی دیگر را از گیرشمن خاورشناس معروف فرانسوی که 25 سال در ایران ، کار باستان شناسی کرده ، نقل می کنم که امیدوارم مقبول افتد :
« ملتی که در برابر همه ی مهاجمات عرب با ترک و مغول توانست نیروی ادامه ی زندگی خویش را حفظ کند ، بلکه همچنین توانست این عناصر خارجی را ایرانی سازد . موقع جغرافیایی ، ثروت های طبیعی فراوان و سکنه ی فعال آن که از سنن یکی از قدیمی ترین فرهنگ های جهان برخوردار است ، در آینده ، در مجمع ملل آسیایی ، مقامی که شایسته ی گذشته ی وی باشد ، برای او کسب خواهند کرد . 1 »

جغرافیای تاریخی چیست ؟
    جغرافیای تاریخی علمی است که از تأثیر محیط جغرافیایی بر وقایع تاریخی ، سیرتکامل دولت ها و تغییرات مرزی آن ها و تاریخ اکتشافات جغرافیایی بحث می کند 1 .
    و به تعریف دیگر ؛ عملی است که رابطه ی بین انسان و طبیعت را در زمان گذشته بررسی می کند . لذا در این علم ، روابط مکانی انسان در قالب مقاطع زمانی در گذشته ، مطرح می شود تا چگونگی مسایل جغرافیایی امروز بشر ، بهتر درک شود و به تعبیر دیگر جغرافیای تاریخی ، همان جغرافیای انسانی گذشته است 2 .
    بنابراین بنا داریم تا حد توان رابطه ی بین ساکنان زنجان و نواحی مربوط به آن را در مقطع تاریخی « ورود اسلام به آن تا هجوم مغول » در محدوده ی جغرافیایی ، با توجه به وجود و گذر حکومت های مختلف اسلامی و ایرانی و آن چه که به مالکیت ، اراضی ، فرهنگ و تمدن و ... بر این سرزمین گذشته مورد بررسی قرار دهیم .
    وجود رودخانه های قزل اوزن و زنجان رود در اطراف زنجان و نواحی اطراف آن ، یکجانشینی و توسعه و تمدن را در طول تاریخ آشکار می کند .
 البته ساختار کالبدی شهر ، مظهری از شرایط سیاسی و نظامی ـ اجتماعی موجود در آن شهر است 3 .
    همان طور که در تواریخ مذکور است زنجان در سال 22 یا 24 هجری بدست مسلمانان با جنگ و غلبه فتح شد که این ، حصار و استحکام نظامی شهر و سلحشوری و شجاعت مدافعان و حاکمان وقت شهر را می رساند .
    به طوری که می دانیم شهر زنجان دارای کهن دژ و دروازه های مختلفی بوده است ، که پس از حمله ی اعراب ، به احتمال زیاد ویران شده و یا آسیب جدی دیده که بعدها ، مرمت و احیاء شده است .
    شهر زنجان قبل از اسلام به سبب داشتن کهن دژ ، دارای مرکز حکومتی ، نهادهای دولتی و ... بوده است که تابع حکومت ساسانی بوده است . و نیز هریک از گروه های قومی و صنفی ، برای خود جایگاه مخصوصی داشتند فلذا هر قسمت شهر یا هر محله ی آن ، به قوم یا گروه مذهبی یا صنفی یا قومی خاص تعلق داشت . مثل محله ی مسگرها ، محله ی عطارها و ... ، امروزه نیز ، محله هایی به این نام ها وجود دارد . شهر زنجان نیز همانند سایر شهرهای مملکت ساسانی به فعالیت روزمره ی خود می پرداخته و دارای تمدن ، فرهنگ و ... مخصوص به خود بوده است .
    با هجوم اعراب نو مسلمان به شهر زنجان ، شهر از رونق قبلی افتاده و حکومت آن همانند سایر نقاط مفتوحه ی ایران به دست اعراب افتاد . و چون شهر با غلبه فتح شده بود ، زمین های آن جزو اموال مسلمین ( اموال خالصه اسلامی ) در آمد .
    کشور ایران ، حدود دو قرن در دوره ی خلفای راشدین ، امویان و عباسیان توسط عاملان یا نمایندگان کامل آن ها اداره می شد . در عصر امویان سرزمین ایران از متعلقات استان کوفه و بصره به شمار می رفت 1 .
    وجود کوهستان های صعب العبور و متعدد ، همچنین وجود قلعه های مختلف در اطراف        زنجان ، مخالفان حکومتی را پناه گاهی بود به طوری که حکومت کنگریان از اوایل قرن چهارم ، قدرت را در منطقه ی زنجان به دست می گیرد و جبهه مخالفی در برابر نفوذ و سیادت عرب ایجاد می کند .
    اسماعیلیان در طی سلطنت سلطان سنجر 483 ـ 522 تبلیغات سیاسی و مذهبی خود را به اوج می رسانند .
    ظهور حکومت های کوچک و محلی دیگر همانند خوارزمشاهیان ، غوریان ، اتابکان در نقاط مختلف ایران ، بار دیگر مرزهای بزرگ این کشور را در هم شکست و زمینه ساز حرکت و حمله ی مغول در آغاز قرن هفتم هجری گردید
    زنجان به هنگام هجوم مغول ، تحت نفوذ خوارزمشاهیان بوده به گونه ای که در سال 621  چنگیز خان ، برای کم کردن نفوذ جلال الدین خوارزمشاه حمله ی دوم خود را به زنجان انجام می دهد . و در هجوم سوم که هولاکو آن را رهبری می کند ، نفوذ اسماعیلیه در زنجان و منطقه به کلی از بین می رود ، مراسم قتل و غارت انجام می گیرد و شهر به ویرانه ای تبدیل می شود .
    چون ایلخانان مغول سلطانیه را می سازند و آن را به پایتختی بر می گزینند ، زنجان روستایی از روستاهای آن می گردد .
    در منابع مختلف از زنجان به سبب اهمیتی که داشته با القاب مختلفی یاد شده مثلاً ابن خرداد به آن را بلاد پهلویین می نامد . ( شاید به سبب تکلم به زبان پهلوی ) ، انبار غله ی ایران نامیده      می شود که حتماًبه سبب تولید زیاد غلّه ، در این منطقه بوده است .
    زمانی دارالسعاده بوده و در زمان بابیه ، که در سال 1266 عصر ناصرالدین شاه بابیان زنجان شورش کردند و سرکوب شدند ، لقب ارض اعلی گرفته بود . همچنین از زمان قاجار ، خمسه به سبب وجود پنج بلوک یا پنج ایل بزرگ در آن نامیده شد .
    زنجان ، امروزه نیز دارای اهمیت و رونق فراوان است ، وجود معادن غنی روی و فلزات مختلف دیگر ، وجود معادن سنگ های زینتی و ساختمانی ، معادن سلیس و ... ، برخورداری از اراضی کشاورزی وسیع و پربازده ، قرار گرفتن در مسیر راه ترانزیتی ایران ـ اروپا ، برخورداری از تولیدات کارخانجات صنعتی مختلف در سطح استان و ... اهمیت آن صد چندان می شود .
اهداف پژوهش
    نگارنده در نظر دارد ، جغرافیای تاریخی زنجان را از ورود مسلمانان به آن تا هجوم مغول ـ که حدود 600 سال را در بر می گیرد ـ بررسی کند و مطالب جمع آوری شده را ، طوری طبقه بندی نماید و به آن انسجام بخشد که ، به صورت سال شمار و ، یا سلسله های حکومتی ، مورد مطالعه قرار گیرد . ( البته سنواتی که در منابع قدیم ، دارای اتفاق و خبری مکتوب باشد )


پیشینه ی پژوهش
    سه کتاب از سه نویسنده ی مختلف در مورد تاریخ زنجان وجود دارد : 1 ـ تاریخ زنجان نوشته ی هوشنگ ثبوتی که تاریخ زنجان را از آغاز تا سال تألیف ( 1365 ) در بر می گیرد . این کتاب شامل 247 صفحه است و بیشتر به مطالب کمی پرداخته و به علت کلی حجم کتاب ، نتوانسته به مطالب جزیی بپردازد
    2 ـ تاریخ زنجان نوشته ی رامین سلطانی ، بیشتر در مورد منابع تحقیق و طارم و بزرگان زنجان تا هجوم مغول را در بر می گیرد .
    3 ـ تاریخ زنجان نوشته ی سید ابراهیم زنجانی ، در مورد رجال زنجان در قرون دوازده ، سیزده و چهارده قمری می باشد .
     همچنین کتاب دیگری به نام بناهای تاریخی و آرامگاهی استان زنجان نوشته ی هوشنگ ثبوتی وجود دارد که در آن به بناهای تاریخی و آرامگاهی زنجان و منطقه ، پرداخته شده است .
دیگر، کتاب جغرافیای استان زنجان ، اشاره ای اختصار گونه به جغرافیای این استان دارد .
    به هر حال ، تا کنون در این مقطع زمانی خاص ، و به این شیوه ، پژوهشی صورت نگرفته و بالطبع کتابی هم تألیف نشده است . بنابراین این کار می تواند ، مشوقی برای دیگر پژوهش گران باشد که طالب مطالعه در جغرافیای زنجان هستند . این پژوهش می تواند آن ها را از راه میان بر ، به مقصد نزدیک تر نماید . و تا حد توان دشواری ها را از سر راه آنان بردارد .
روش پژوهش
    روش پژوهش در این تحقیق ، روش تحقیق کتابخانه ای است و در بعضی از موارد آمیخته ای از روش کتابخانه ای و روش میدانی صورت گرفته ، به گونه ای که ، یافته های مکتوب در منابع با یافته های عینی ، مطابقت داده شده و سرانجام نظر نگارنده ، با حفظ امانت مکتوبات منابع قدیم ، اعمال شده است . ( مکان هایی مانند آتشکده ی شیز ، غار کتله خور ، روستای سر جهان که در پژوهش حاضر ، مورد بررسی قرار گرفته ، از نزدیک توسط نگارنده به همراه راهنمایان محل ، روئت شده است )
محدودیت های پژوهش
    به دلیل نبود تاریخ نگاران محلی در این منطقه ، در مقطع زمانی مورد مطالعه ، همچنین کمبود منابع دست اول و قدیم که در آن ها ، به زنجان پرداخته شده باشد و عدم حفاری های باستان شناسی کافی ، اطلاعات و یافته های اندکی ، ازاین منطقه نصیب پژوهشگر می شود و در مواردی او را با ناکامی مواجه می سازد . که نگارنده این خلأ را با بررسی کلی مساله پر کرده و زنجان را که یکی از شهر های ایران بوده و سرنوشتی همسان با دیگر شهر های آن داشته ، در آن گنجانده است . که امید است ، در این مورد موفق بوده باشد و مقبول افتد .

مآخذ شناسی ( تحلیل منابع )
    در میان منابع قدیم هیچ کتابی را سراغ نداریم که به طور مستقل به زنجان ، تاریخ ، جغرافیا ، مشاهیر علما و دانشمندان و ... آن پرداخته باشد ، مانند تاریخ نیشاپور تألیف ابو عبدا... حاکم نیشاپوری که به تاریخ نیشاپور پرداخته است .
    آن چه در منابع قدیم ، در مورد زنجان وجود دارد ، صرفاً اشاراتی بس کوتاه و گذراست . مورخ برای نزدیک شدن به تاریخ زنجان ، باید مطالعات چند ساله ای در منابع قدیم و جدید داشته باشد ،  تا بتواند حق مطلب را ادا نماید .
    1 ـ البلدان ، اولین منبعی که ذکری از زنجان آورده ، البلدان تألیف احمد بن اسحاق یعقوبی ( م 284 هـ ق ) ، گرچه مؤلف ان ، مورخ مشهوری است ولی درباره ی ایران مطلب چندانی ندارد . جزییات مربوط به جاده های ایران ، تنها در این کتاب به طور کامل شرح داده شده است او را پدر جغرافیای اسلامی دانسته اند این کتاب به علت قدمت تألیف و شهرت مؤلف آن دارای اعتبار است . این کتاب ترجمه ی آقای محمد ابراهیم آیتی به چاپ رسیده است .
    2 ـ فتوح البلدان بلادزی ( م 279 ه ق ) ، در حدود نیمه ی سوم قرن سوم نوشته شده است . بلادزی ، از جوانی در دربار مأمون بود ، در دربار المعتز نیز نفوذ داشته است . وی در عصر نهضت ترجمه ی اسلامی که اوج شکوفایی علوم در قلمرو اسلامی است می زیسته است .
    او از دانشمندان بزرگ زمان خود به شمار می رفت و به زبان فارسی تسلط کامل داشت . گفته می شودفراقه بن جعفر یکی از شاگردان وی بوده است .
    بلادزی در نوشتن فتوح البلدان تقریباً از همه ی منابع و کتب پیش از خود درباره ی موضوع مورد بحث خود ، استفاده کرده است و نیز از تعداد زیادی دانشمند و راوی و آگاه زمان خود در بدست آوردن اطلاعات ، بهره جسته است .
    کتاب وی فقط به فتح ممالک و شهرها بدست اعراب نو مسلمان اکتفا نکرده ، بلکه اتفاقات تاریخی آن ممالک و شهرها را تا زمان حیات خود ثبت کرده است . کتاب وی اطلاعات مفیدی از سرزمین های مختلف از جمله ایران ، در دوره ی عباسیان به دست می دهد .
    3 ـ مسالک و ممالک ابن خرداد به ( م 300 ه ق ) مؤلف ، خود اهل خراسان و صاحب برید ولایت جبل در دستگاه معتمد عباسی ، بوده است و به خاطر همین سمت ، اطلاعات مفید و ارزنده ای در توصیف راه های تجاری و مواصلاتی متعدد به دست می دهد .
او تألیف این اثر را از 230 تا 234 آغاز کرده که هم زمان با سفر او از سامره بوده است .
    ابن خرداد ، نخستین فردی است که کتابی در جغرافیای اقتصادی گرد آوری کرده و اثر وی برای ما باقی مانده است .
    وی ، به خاطر نزدیکی به خلافت عباسی ، امکان استفاده از کتابخانه ها و آرشیوهای حکومتی را داشته است و بدین جهت می تواند اطلاعات موثق و کاملی را ارائه دهد .
    قدمت تاریخی اثر واطلاعات جغرافیای انسانی ـ اقتصادی وی آن را در مجموع آثار منحصر به فرد قرار می دهد . این کتاب به ترجمه ی سعید خاکرند با مقدمه ی مفصلی از آندره میکل به چاپ رسیده است .
    4 ـ کتاب الخراج قدامه بن جعفر ( م 337 ه ق ) معروف به کاتب بغدادی . نام کامل کتاب وی کتاب الخراج و صنعه الکتابه است . که در نه منزل نوشته ولی چهار منزل آن به دست ما رسیده است . وی ابتدا مسیحی بوده است ولی به اصرار شدید خلیفه المکتفی عباسی خلافت ( 289 ـ 295 ) مسلمان شد . او در اواخر زندگانی به منصب صاحب البرید ی رسید . قدامه کار اداری را با مسایل ادبی آمیخت .
    کتاب الخراج ، در باب خراج از مآخذ معتبر بوده است . وچون قدامه خود ناظر حساب و درآمد در اداره ی مرکز بغداد بوده است شغلش ایجاب می کرده است که در آن از تقسیمات قلمرو خلافت و سازمان برید و مالیات هر ولایت ، سخن گوید . او در این کتاب بیشتر به وصف راه های برید و ولایات ،  توجه دارد .
    می توان گفت : کتاب وی تکمله ای بر کتاب ابن خرداد به است . چون غالباً بر مدارک رسمی آن تکیه دارد .
    او نیز همانند یعقوبی و ابن خرداد به ، تقسیم کتاب خود را بنا بر جهات اربعه ( شمال ، جنوب ، مشرق و مغرب ) بر تقسیم جهان ، بر چهار ربع گذاشته است .
این کتاب به اهتمام و تصحیح دکتر حسین قره چانلو به چاپ رسیده است .
    5 ـ مسالک و ممالک اصطخری ( م 346  ه ق ) وی بسیاری از ممالک را از دیار عرب تا ترکستان به قدم سیاحت کرده و درباره ی پیشه و بازرگانی ها که در هر شهری دیده ، اطلاعات سودمندی ارایه کرده . اصطخری ، اهل استخر ( اصطخر ) فارس بوده و به جهان گردی ، علاقه ی تمام داشته است .
اصطخری کتاب خود را ، بااستناد به کتاب صورالاقالیم ابوزید بلخی ( م 322 ) ، تالیف کرده است و نیز در طرح نقشه ها نیز از وی پیروی کرده است .این کتاب در قرون پنجم یا ششم به فارسی ترجمه شده ولی ترجمه صحیح و کاملی به شمار نمی رود . قدمت زمان تألیف کتاب و اطلاعاتی که به دست می دهد ، آن را در زمره ی کتب دست اول قرار می دهد .
اصطخری نقشه های جغرافیایی رنگی نیز در معرفی سرزمین ها از خود به یادگار گذاشته است که در صورت دیار جبال ( قهستان ) و صورت دیار دیلم و طبرستان ، نام زنجان به چشم می خورد . این کتاب به اهتمام دکتر ایرج افشار به چاپ رسیده است .
6 ـ سفرنامه ی ابودلف در ایران ، تألیف مسعود بن مهلهل الخزرجی الینبوعی شاعر ، جهان گرد ، جغرافی دان و معدن شناس عرب در اواخر قرن چهارم هجری است . کتاب شامل دو قسمت الرساله الاول و الرساله الثانیه می باشد .
کتاب الرساله الثانیه شامل مسافرت های وی در بلاد مغرب و شمال ایران است و اطلاعات مفیدی در مورد بعضی از سلاله های ایران مانند آل زیار ، سامانیان و آل مسافر ( زنجان و ... ) و علویان طبرستان به دست می دهد .
کتاب الرساله الثانیه وی ، برای هر مورخی که در باب تاریخ ایران ، تحقیق می کند به غایت مفید است .
چون گزارش های سیاح که از دیده ها و شنیده هایش گرد آوری شده ، در زمینه ی تاریخ ، جغرافیا و خصوصاً معدن شناسی است . بنابراین ارزش علمی فراوانی دارد .
این کتاب به نام سفرنامه ی ابودلف در ایران با تعلیقات و تحقیقات مینورسکی و ترجمه ی سید ابوالفضل طباطبایی به چاپ رسیده است .
این کتاب از دژ شمیران طارم ، سلسله ی مسافری ، معادن شهر شیز و تخت سلیمان و ... در زنجان و اطراف آن در سال 341 ،اطلاعات مفیدی ارایه می دهد .
7 ـ صوره الارض ، تألیف ابوالقاسم محمدبن حوقل ، معروف به ابن حوقل ، جغرافی دان و سیاح معروف عرب است .
او این کتاب را در حدود سال 350 هـ. ق نوشته است .
ابن حوقل سفر خود را در سال 331 هجری از بغداد آغاز کرد و به قصد تجارت و سیاحت در اقصی نقاط قلمرو اسلامی ، سفر کرد . وی از کتاب های مسالک ممالک ابن خرداد به و اصطخری ، الخراج قدامه اقتباس های فراوانی کرده است .
او در سال 340 با اصطخری ملاقات داشته و به پیشنهاد اصطخری به اصلاح چند نقشه و تجدید نظر در محتوای کتاب وی پرداخته است . به طوری که در برخی موارد ، مطالب اصطخری را حرف به حرف آورده است .
سفرنامه ی ابن حوقل ( صوره الارض ) حایز اهمیت فراوانی است ، زیرا از آداب و رسوم ،       زبان ، اوضاع اجتماعی ، اقتصادی و راه های سرزمین های مختلف ، اطلاعات قابل توجهی به دست        می دهد .
در این کتاب واژه ها و لغات فارسی بسیاری به کار رفته که رواج آن واژه ها را در قرن چهارم ( زمان تألیف کتاب ) می رساند . این کتاب ، با ترجمه و تحقیق دکتر جعفر شعار به چاپ رسیده است .
8 ـ حدود العالم من المشرق الی المغرب ، از مؤلفی ناشناخته که به سال 372 هـ ق تألیف شده است .
این کتاب با وجود اجمال و ایجاز ، متضمن اطلاعات بسیار سودمندی است . و یکی از کهن ترین متون به جای مانده ی فارسی است . این کتاب یک بار به کوشش دکتر سید جلال الدین تهرانی و بار دیگر به کوشش دکتر منوچهر ستوده به چاپ رسیده است .
9 ـ احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم تألیف ابوعبدا... محمد مقدسی ، از جغرافی نویسان اسلامی قرن چهارم هجری است . این کتاب از مهمترین و اصلی ترین منابع قدیم است که به سبب اشتمال بر ذکر آب و هوا و عادات و رسوم و صنایع و محصولات و نقود و طرق و اوزان و میزان خراج هر یک از بلاد ، فواید بسیار می توان از آن به دست آورد .
او از بزرگترین جغرافی دانان جهان است و در بلاد مختلف ، خاصه ایران ، سفرهای فراوانی کرده است .
این کتاب با ترجمه دکتر علی نقی منزوی به چاپ رسیده است .
10 ـ تاریخ جهان گشای جوینی تألیف عطامک جوینی ( م 681 ه ق ) معروف به صاحب دیوان که در فاصله ی سال های 650 تا 658 نوشته شده است . این کتاب در 3 جلد چاپ شده است که جلد دوم آن در تاریخ خوارزم شاهیان و ... است و جلد سوم آن مربوط به اسماعیلیان است .
جلد سوم آن ، تاریخ فرقه ی اسماعیلی را تا آخرین رهبر آن ها بازگو می کند .
چون وی در دستگاه حکمرانی مغول ها ، دارای منصب بزرگی بوده ، به بسیاری از اخبار و اطلاعات و منابع ، دسترسی داشته است و از این رو می تواند منبع معتبر و قابل استنادی در تاریخ نگاری باشد .
مؤلف کتاب در سلطانیه پایتخت ایلخانان زندگی می کرده و به زنجان و اطراف آن دسترسی تام داشته ، از آن جهت ، در تاریخ زنجان ، منبع مهم و قابل استنادی به شمار می رود .
این کتاب با ترجمه و تحقیق دکتر محمد قزوینی به چاپ رسیده است .
11 ـ سفرنامه ی ناصرخسرو قبادیانی شاعر و سیاح قرن پنجم هجری است که سرزمین های شمال غرب ایران ، سرزمین ترکیه ، عراق ، سوریه و ... را پیموده است .
او یکی از داعیان اسماعیلی است که لقب حجت گرفت . وی شاعر و نویسنده و مبلغی       توانا ، بوده است . ناصر خسرو در سال 437 از دژ شمیران ، دیدن کرده و مشاهدات خود را در سفر نامه اش آورده است .
او راه ها ، فاصله ها ، شهر ها ، انواع بناها و ... ، ویژگی های جغرافیایی و اقلیمی و ... را در سفر نامه ی خود آورده است . و برای اطلاع از احوال بسیاری از بلاد ایران در آن ادوار ، مرجع خوبی است .
این کتاب به کوشش نادر وزین پور به چاپ رسیده است .
12 ـ معجم البلدان یاقوت حموی ( 574 ـ 626 هـ ق ) جامع ترین و مهم ترین مآخذ ، برای کسب اطلاعات دقیق و درست در باب جغرافیای بلاد اسلام و ایران است .
او با مسافرت های زیاد و استفاده از کتابخانه های مهم ، خاصه در شهر مرو و مطالعه ی مآخذ و مراجع جغرافی نویسان دیگر ، اطلاعات خود را تکمیل نموده است . این کتاب ، فرهنگ جغرافیایی بسیار مفصلی دارد که به ترتیب حروف الفبا تنظیم شده و مؤلف در ضبط و تصحیح اعلام و اسلامی بلاد و  قراء ، اهتمام بسیار کرده است .
این کتاب در 4 جلد عربی است که تنها دو جلد آن توسط دکتر علی نقی منزوی به فارسی ترجمه شده و به چاپ رسیده است . از متن عربی و ترجمه ی فارسی این کتاب در تدوین پایان نامه ، بهره ی فراوان برده ام .
وی صاحب کتاب برگزیده ی مشترک به ترجمه ی محمد پروین گنابادی نیز می باشد .
13 ـ آثار البلاد و اخبار العباد تألیف زکریابن محمد قزوینی ( 605 – 682 هـ.ق ) است .
وی از معجم البلدان یاقوت حموی استفاده های فراوان کرده است .
     این کتاب گذشته از اطلاعات جغرافیایی و تاریخی که از سرزمین ها و شهرهای مختلف به دست می دهد ، آگاهی های فراوانی از معادن ، چشمه ها ، مناظر دیدنی ، ضرب المثل ها و آداب مردم نیز دارد .
این کتاب توسط عبدالرحمن شرفکندی ترجمه و یک بار به وسیله ای میر هاشم محدث و بار دیگر به وسیله ی سید محمد شاهمرادی ، تصحیح و منتشر شده است . از این کتاب نیز در تدوین پایان نامه استفاده ی فراوانی بعمل آمد .
14 ـ نزهه القلوب تألیف حمد الله مستوفی ( 680 – 750 ) حاکم تومان قزوین و ابهر و طارمین در سال 711 هـ.ق ـ است که در سال 740 هـ.ق نگاشته شده است . مستوفی تحت حمایت خواجه رشید الدین فضل الله همدانی بوده است . 
وی در این کتاب گذشته از نکات مهم جغرافیایی ، نکات ارزنده ی تاریخی راجع به خراج و مالیات و احوال تجارت نیز دارد . این کتاب توسط گای لیسترنج ، متشرق انگلیسی ( 1854 – 1933 م ) به سال 1914 م تصحیح و به زبان انگلیسی به چاپ رسید . و سرانجام با تصحیح و ترجمه ی دکتر محمد دبیر سیاقی به چاپ رسیده است .
این کتاب حاوی اطلاعات مفید و ارزنده ای درباره ی سرزمین های ایران است و از آن در تحقیق خود بهره برده ام .
15 ـ تاریخ گزیده تألیف حمدالله مستوفی ( 680 – 750 هـ.ق ) ، به سال 730 هـ.ق است .
این کتاب در شش باب نوشته شده که از ذکر پیامبران شروع به سلسله های پادشاهی ، اسماعیلیه ، علماء ، شعراء و ... می پردازد . می توان گفت تاریخ گزیده ، دایره المعارف نویسندگان ، شاعران ، بزرگان و ... تا سال 730 می باشد .
این کتاب ابتدا توسط ادوارد براون و نیکلسون در سال 1913 با حواشی و توضیحات به انگلیسی برگردانده شد و سرانجام به اهتمام دکتر عبدالحسین نوایی به فارسی ترجمه و چاپ شد .
در معرفی شخصیتهای زنجان از این کتاب بهره برده ام .
16 ـ مراه البلدان تألیف محمد حسن خان اعتماد السلطنه ( 1259 – 1313 هـ.ق ) از رجال قاجار عهد ناصری است که فرهنگ تذکره ی جغرافیایی قدیم را از مآخذ گذشته ، نقل کرده است و نیز ، شامل معلومات جدیدی درباره ی بلاد مختلف می باشد . این کتاب در 4 جلد نوشته شده و ناتمام باقی مانده ، مراه البلدان توسط آقای میرهاشم محدث و عبدالحسین نوایی در مجموعه ای سه جلدی تصحیح و تدوین و چاپ شده است .
این کتاب چون به استناد کتب قدیمه نگاشته شده ، دارای ارزش و اهمیت علمی بالایی است و بدین جهت مورد استفاده قرار گرفته است .
17 ـ سفرنامه ی کلاویخو نوشته ی روی کنزاله کلاویخو سفیر پادشاه اسپانیا در دربار تیمور گورکانی است که در حدود سال 1430 م / 808 هـ.ق به ایران آمده و در اواخر عمر تیمور ، توسط دربار وی پذیرفته شده و مورد محبت قرار گرفته است .
وی احوال طرق و کاروان ها را از تبریز تا تهران و مشهد که پانصد سال پیش از این ، طی کرده و نیز احوال اجتماعی و اداری آن روزگار را دقیقاً ثبت کرده است .
وی از زنجان نیز دیدن کرده و چند روزی را در آن گذرانده است .
کلاویخو اطلاعات سودمندی از شهر زنجان در سال مذکور به دست می دهد که قابل استناد             می باشد .
18 ـ جغرافیای تاریخی سرزمین های خلافت شرقی تألیف گای لسترنج ( 1854 – 1933 ) خاورشناس انگلیسی است که در سال 1905 به رشته ی تحریر درآورده است .
او در تدوین این کتاب ، از منابع فارسی ، عربی و ترکی قدیم استفاده کرده است .
مقصود از خلافت شرقی ؛ خلافت خلفای راشدین ، خلفای اموی و عباسی است که مرکز حکومت آن ها مشرق زمین بوده است . این کتاب در رشته ی جغرافیای تاریخی ممالک اسلامی ، فشرده و چکیده ای است از تألیفات و تحقیقات جغرافی نویسان قدیم مسلمین که باپای خود به هر شهر و دیاری رفته اند و آنچه را دیده و شنیده و پرسیده و یافته اند یادداشت کرده اند و برای ما ذخیره ی گران بهایی از معلومات خود باقی گذاشته اند .
در تدوین مطالب خود از این کتاب ، بسیار استفاده کرده ام .
19 ـ تاریخ بیهقی ؛ تألیف ابوالفضل محمدبن حسین بیهقی ( 385 – 470 هـ.ق ) ، از معتبرترین منابع دست اول ، درباره ی تاریخ عهد غزنویان و یکی از کتب تاریخی بسیار ارزشمند فارسی به شمار می رود .
از جغرافیا و اوضاع و احوال آن زمان ، اطلاعات مفیدی به دست می دهد .
وی در زمان سلطان محمود غزنوی ، در دیوان رسایل مشغول خدمت بوده ، در زمان جانشینان سلطان محمود به مقام وزارت نیز رسید . با توجه به این که کتاب در قرن پنجم تدوین یافته و مؤلف خود در دربار حکومتی شاغل بوده و اوضاع و احوال زمان را به چشم دیده و یا از منابع دیگر استفاده کرده می تواند قابل استفاده باشد .
این کتاب به کوشش دکتر خلیل خطیب رهبر به چاپ رسیده است .
20 ـ مالک و زارع در ایران نوشته خانم 1.ک.س . لمتون ، از ایران شناسان معاصر انگلیسی است .
او به زبان فارسی تسلط کامل داشت و آن را تدریس می کرد . او وابسته ی مطبوعات سفارت انگلستان بوده که ازسال 1939 تا 1945 در تهران مشغول خدمت بوده است .
لمتون ، این کتاب را در سال 1952 به رشته ی تحریر در آورد . او در تدوین کتاب خود ، از منابع قدیم فارسی ، عربی ، ترکی و لاتین استفاده کرده است . و سفرهای دور و درازی به اقصی نقاط ایران کرده تا راه و رسم ملکداری و روابط مالک و زارع را از نزدیک ، مشاهده کند .
این کتاب حاوی اطلاعات مفیدی در زمینه ی کشاورزی و روش های اجاره ی زمین در زمان های مختلف ، خاصه در قرون بعد از اسلام به دست می دهد . نیز ، حاوی اطلاعاتی در زمینه ی زمین های زراعتی زنجان است .
21 ـ شهریاران گمنام نوشته ی احمد کسروی ( 1269 – 1324 هـ.ش ) مورخ نامی معاصر است .
وی در این کتاب که پژوهشی در تاریخ ایران است از دیلمیان ، جستانیان ، کنگریان ، سالاریان و ... مطالبسودمند و مفیدی ارائه می دهد . خاصه در مورد کنگریان ، که تختگاه آن ها ، دژ شمیران طارم، واقع در استان زنجان بوده است ، و بین سال های 307 تا 454 بر این مرزوبوم حکومت می کرده اند .
وی نام فرمانروایان ، مدت فرمانروایی و زمان حکومت آنان را در محدوده ی زنجان ، ابهر و قزوین که حوزه ی قلمرو حکومتی آنان بوده ، به تصویر می کشد و به فعالیت اسماعیلیه در این مقطع زمانی نیز اشاراتی دارد . با توجه به مطلب فوق ، این کتاب حاوی اطلاعات مفیدی در زمینه ی زنجان و نواحی آن است و می تواند منبع تاریخی مناسبی برای تحقیق باشد ، خاصه که نویسنده ی آن از مورخان موفق و مشهور معاصر است . از کتاب مذکور استفاده ی زیادی در تدوین پایان نامه ی خود به عمل آورده ام .
از کتاب های دیگری نیز در تدوین پایان نامه ی خود بهره برده ام که نام اثر و نام نویسنده و اطلاعات مربوط به آنها ، در بخش منابع و مآخذ ، خواهد آمد .

فصل دوم ـ جغرافیای طبیعی ، موقعیت و حدود زنجان
جغرافیای استان زنجان
موقعیت استان زنجان

ناهمواری های استان

نقش ناهمواری ها در زندگی ساکنان استان
معادن
آب و هوا و انواع آن در استان
تقسیمات سیاسی استان
منابع آب استان
موقعیت تاریخی ـ جغرافیایی زنجان
آب و هوا

رودخانه ها

چشمه ها
راه ها و اهمیت آن ها ـ فاصله ها
برج و باروی زنجان
وجه تسمیه ی زنجان
زبان
مذهب
خصوصیات مردم زنجان
زنجان در کدام ناحیه است ؟
جغرافیای استان زنجان
موقعیت استان زنجان
استان زنجان ، با مساحتی در حدود 22164 کیلومتر مربع ، 5/1 درصد از مساحت کشور ایران را شامل می شود که بین 35 تا 37 درجه عرض شمالی و 47 تا 49 درجه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ قرار دارد .
ناهمواری های استان
استان زنجان از نظر ناهمواری با توجه به میزان ارتفاع و شیب ظاهری به واحدهای کوهستان ، تپه ماهور و دشت تقسیم می شود .
الف : کوه های موجود در استان 4 دسته اند .
1ـ رشته شمالی ـ شامل دامنه های جنوبی کوه های تالش ( در شمال قزل اوزن و حوضه منجیل قرار دارد و ارتفاع آن به 2500 تا 3000 متر از سطح دریا می رسد ) در این قسمت به علت بالا بودن میزان بارش ، هوازدگی سنگ ها زیاد بوده و ضخامت خاک نسبتاً بیشتر است .
2 ـ رشته کوه های شرقی ، که در غرب دشت قزوین به صورت چند رشته ی موازی از شمال غرب به جنوب شرق کشیده شده .
3 ـ رشته ی قافلانکوه که بین میانه و زنجان واقع شده و دنباله ی کوه های زاگرس است .
4 ـ رشته کوه های غربی و جنوب غربی استان ، شامل کوه های دمیرلو ، جهان داغ و قیدار

ب : تپه ماهورها :
به تپه های واقع در دامنه ی کوه ها گفته می شود و از کوه ها کم ارتفاع ترند و از یک  طرف به کوه های بلند و از طرف دیگر با شیب ملایمی به دشت منتهی می شوند .1
ج : دشت ( سرزمین های هموار )
1 ـ دشت شمالی ، دشت زنجان ـ ابهر است که دشت وسیع و مرتفعی است . این دشت از شمال غرب استان به طرف جنوب شرق کشیده شده است .
ارتفاع متوسط این دشت 100 متر می باشد که از حوضه ی منجیل شروع و تا نواحی اطراف سلطانیه ، ادامه دارد و به وسیله ی زنجان رود ( که با جهت جریان رو به شمال غرب ، به قزل اوزن           می ریزد ) و ابهر رود ( که با جهت جریان رو به جنوب شرق به رود شور پیوسته به دریاچه ی نمک قم می ریزد ) ، آبیاری می گردد . بخش مرتفع این دشت ، در ناحیه ی سلطانیه ، 1700 متر است .
2 ـ دشت های جنوبی استان که غالباً مرتفع اند و شامل تپه ها و دشت های کوچک تر است مانند دشت های کاوند ، دو تپه و کرسف که ارتفاع متوسط آن ها در حدود 1700 متر است . 2
نقش ناهمواری ها در زندگی ساکنان استان
وجود ناهمواری ها در استان در ابعاد مختلف زندگی چون دام پروری ،کشاورزی ، پوشش گیاهی ، آب و هوا ، احداث راه ها و ساختمانها و تشکیل سکونت گاه های انسانی ، تأثیر زیادی دارد و نهایتاً در شیوه ی معیشت و زندگی مردم نقش مهمی را ایفا می کند .
فعالیت های کشاورزی در دشت ها و کوه پایه های استان بیشتر پوشش گیاهی ( مرتع ) در ناحیه ی کوهستانی ، باعث رشد دام داری و دام پروری دراین منطقه شده است . به طوری که سالم ترین دام ها از نظر گوشت و مغذی ترین لبنیات و عسل از نظر درصد چربی و کالری ، به مناطق کوهستانی استان تعلق دارد .
در کنار کشاورزی و دام داری ، فعالیت های اقتصادی دیگر مانند باغ داری ، زنبورداری ، صنایع دستی ، صنایع ماشینی و صنایع استخراجی و خدماتی در این استان انجام می گیرد .
معادن
استان زنجان یکی از ذخایر عظیم معدنی در کشور محسوب می شود که در صورت استخراج و استفاده ی مطلوب و صحیح ، استان می تواند به عنوان قطب مهم اقتصادی در کشور مطرح شود . معادنی مانند : سرب ، روی ، سلیس ، سنگهای مرمرین و ساختمانی و ... 1

آب و هوا
آب و هوای استان که متأثر از ميزان بارندگی و دماست باعث به وجود آمدن مناطق مختلف در استان شده و در شکل گيری و تنوع ويژگي های زيستی ، تأثير به سزايی دارد .
تغييرات دما ، از تغييرات ارتفاع ، تأثير می پذيرد . به طوری که پوشش گياهی در نواحی شمالی استان که هم مرز استان گيلان است و از ارتفاع زيادی برخوردار است ، بيشتر از ساير نواحی استان می باشد .
ميزان بارش سالانه در اين منطقه به 1000 ميلی ليتر می رسد . ولی دره ی سفلای قزل اوزن که ارتفاع نيز کم است ، ميزان بارش سالانه 200 ميلی ليتر است که منطقه خشکی را به وجود آورده است .
ميانگين بارندگی استان 314 ميلی ليتر  است .
انواع آب و هوا در استان
الف  :  ناحيه سرد سيری  -  که همان آب و هوای منطقه کوهستانی است  ، دارای تابستان های معتدل و زمستان های سرد است . شهرستان زنجان ، ماهنشان ، ابهر ، خدابنده ، خرمدره ، ايج رود در اين منطقه آب و هوای قرار دارند . ميزان رطوبت نسبی  61- 44 درصد و تعداد روزهای يخ بندان 110 روز در سال می باشد .
ب - ناحيه معتدل  -  قسمت پست غرب استان ، شامل قشلاقات افشار و بزينه رود             ( خدابنده ) و قسمتی از شهرستان زنجان و ماهنشان که در کنار رود قزل اوزن قرار دارند .
ج – ناحيه نيمه گرمسير طارم عليا در شمال زنجان ، دارای تابستا ن های گرم و زمستان های ملايم و مرطوب است .  در اين ناحيه حداکثر درجه حرارت 42 و حداقل آن 5/8 درجه سانتی گراد  است 1 .
تقسيمات سياسی استان
استان زنجان شامل 7 شهرستان و 15 بخش است و مرکز آن شهر زنجان می باشد . شهرستان ها شامل : زنجان ، ماهنشان ، طارم ، ايج رود ، ابهر ، خرمدره و خدابنده است .
منابع آب استان
استان زنجان دارای منابع آب سطحی و زير زمينی است که منابع سطحی آن ، شامل رودهای دایمی قزل اوزن ، زنجان رود ، ابهر رود ، خرا رود ، سجاس رود ، بزينه رود و ايج رود است که بيشتر اين رودها نيز فصلی بوده و مقدار آب دهی آنها در فصل بهار و اوايل تابستان است .
اغلب رودهای منطقه کم آب هستند و در تابستان خشک می شود .
70 درصد آب مصرفی استان از منابع زير زمينی تأمين می شود که به مصرف شرب شهر ها و آبياری اراضی و مصارف صنعتی می رسد .
احداث سدهای مختلف دراستان باعث رونق کشاورزی وپرورش ماهی ودامپروری در منطقه شده است2
از آنجا که گذشت ميليون ها سال  آب و هوای و اقليم منطقه را تغيير می دهد . و از تاريخ وجود زنجان چند هزار سالی نمی گذرد ، بنابر اين مطالب مربوط به اين بخش از کتاب جغرافيای استان زنجان که در تدوين آن از کتب فراوان ديگر استفاده شده و همچنين از افراد بومی اين منطقه در تدوين کتاب بهره برده شده و به نظر صحيح تر و به واقعيت نزديک تر می رسد ، استفاده شده است .

موقعيت تاريخی – جغرافيای زنجان
بر طبق مدارک آشوری در قرن هفتم قبل از ميلاد ، حدودا شهرستان زنجان   مادای نام داشته1 و امروزه نيز روستایی به نام  ماد آباد با داشتن آثاری از هزاره ی اول ق. م رونق منطقه را در اين دوره از تاريخ بازگو می کند 2  .
 در دوره اشکانيان و ساسانيان علی الخصوص ، دره های زنجان رود و قزل اوزن از رونق بيشتری برخوردار بوده است . آتشگاه عظيم تخت سليمان در غرب و عبادتگاه بهستان در جنوب و آتشکده ی ساسانی در طارم مويد اين نظريه در منطقه است . قدمت آتشکده تشوير در طارم عليا به قرون دوم تا پنجم ميلاد ی می رسد 3  ابوالفداء به نقل از ابن حوقل زنجان را از اقصی شهر های جبال از جانب شمال می داند که ابهر در جنوب آن است 4 .  ابن خردادبه زنجان را شهری بزرگ و مشهور از نواحی  جبال می داند که بر سر راه آذربايجان ودر نزديکی ابهر و قزوين است 5 اصطخری زنجان را جز ديار طبرستان و ديلم ذکر می کند که دارای نعمت و درخت و کشاورزی فراوان است 6  رييس نيا در آذربايجان در سير تاريخ ايران جلد 2 می نويسد : در اواخر قرن چهارم ميلادی ابريشم و سنگ های قيمتی و زينت آلات و آثار نادر هنری ، از آذربايجان و از طريق زنجان و تبريز به بنادر دريای سياه می رسيد تا به روم پايتخت بيزانس برسد 1 و هم او گويد : شاهراه خراسان از طريق دينور ، زنجان ، مراغه ، ميانج ، اردبيل و ورثان به اران می رفت . 2 قزوينی می گويد : زنجان شهر مشهوری در ناحيه جبال ميان ابهر و خلخال است . و شاهراه قوافل روم و خراسان و شام و عراق و عربستان است و از اين رو اطراف و اکناف زنجان همواره جای دزدان و راهزنان است 3 مقدسی زنجان را درسرحد که فرسوده شده و نهری که از آن می گذرد ياد می کند و شهر های اين سرزمين را همه خوب و پربرکت و مرکز ميوه و گوشت ونعمت های نيکو وارزان می داند . 4 گفته مقدسی را در مورد فرسودگی ، لمتون نيز تأييد می کند و می گويد : در ايران کمتر جای را می توان يافت که آب و باد زمين را به حد وافر نتراشيده و نسایيده باشد ، اين نکته به خصوص در اطراف زنجان به چشم می خورد 5 . اين پديده شايد به دليل عدم وجود جنگل ها و پوشش های گياهی کافی و بروز سيل در اين منطقه باشد .
ثبوتی وجود سفره های آب زير زمينی ، دسترسی و مورد استفاده قراردادن زنجان رود اوضاع اقليمی و محلی و استقرار بر سر راه تجاری و استراتژيکی فلات مر کزی ايران و ارتباط آن با آذربايجان و لزوم اتراق کاروان ها ، بنای شهر زنجان را لازم و ضروری دانسته است 6 .
حمدا... مستوفی ولايت زنجان را صد پاره ديه ثبت کرده که هشت هزار دينار از آن ها و دوازده هزار دينار از خودش بايد ماليات بپردازد 1  کلاويخو از زنجانی صحبت می کند که بيشتر قسمت های شهر غير مسکون است ولی اظهار می دارد اين شهر در گذشته يکی از بزرگترين شهر های ايران بوده است .
او  موقعيت  شهر را در دشتی در ميان دو رشته کوه بلند که لخت و خالی از جنگل است و در باره 2 حصار شهر می گويد : ديگر قابل تعمير نيست ولی در داخل حصار هنوز خانه ها و مساجد بسياری همچنان استوار و پابر جا بوده اند .
در مورد نظافت و تميزی شهر می گويد : در خيابا ن های آن نهرهای عالی می گذشت که در موقع گذار وی خشک و بی آب بوده است .
او زنجان را در گذشته محل اقامت داريوش و مقر سلطنت او می داند که در آن جا ساکن بوده و از همين شهر به جنگ اسکندر رفته است 3.  ساختار کالبدی شهر مظهری از شرايط سياسی ، نظامی و اجتماعی موجود در آن بوده است 4 . دردوره ی اسلامی زنجان نيز يکی از مراکز مهم مذهبی ، سياسی و بازرگانی کشور بوده است 5 .
 با توجه به مطالب فوق می توان چنين انديشيد که زنجان از نظر قدمت تاريخی هم سنگ با خيلی از شهر های قديمی می باشد . و همچون آن شهر ها بايد گذشته مدونی داشته باشد . وجود موقعيت سوق الجيشی به خاطر واقع شدن در مسير راه ارتباطی شرق به غرب به ويژه در دوران سلجوقيان که با انشعاب شاخه ای از راه معروف ابريشم که ری و زنجان را به تبريز و ارمنستان و سواحل دريای سياه متصل می کرد و زنجان را در مسير اين شاهراه بازرگانی  قرار داشته  و نيز وجود بزرگانی چون سهروردی ها ، شيخ اخی فرج زنگانی ، حافظ ابرو ، عمادالدين زنجانی و ديگر بزرگان علم و دانش در محدوده جغرافيایی زنجان و نيز وجود برخی از قلاع زنجيره ای محدود اسماعيليه در منطقه از معدود شهر های است که شناسنامه و هويت تاريخی چندان روشنی ندارد . و نيز با توجه به عدم حفاري های باستان شناسی ، زنجان و پيشينه آن همچنان ناشناخته باقی مانده است . با توجه به اينکه سرتاسر استان زنجان در منطقه ای با خطر لرزه خيزی متوسط تا بالا قرار دارد و زلزله سال 1180 هجری شمسی سلطانيه و 1258 هـ.ش گروس تخت سليمان گويای اين مطلب است و نيز زلزله طارم در خرداد ماه 1369 که حدود 56 درصد واحد های مسکونی را ويران کرد .
حمله های متعدد به زنجان توسط مسلمانان در صدر اسلام و مغول ها و نيز حمله ی تيمور گورکانی در قرن هشتم چندين بار زنجان را به کلی تخريب کرده ولی دوباره احداث گرديده است .
از نوشته ی حمدا.. مستوفی که بعد از حمله مغول زنجان را باز ديد کرده چنين به نظر می رسد که شهر زنجان شهری بزرگ بوده است به طوری که دور باروی  شهر ده هزار گام بوده است 1 و هم شاردن به بيش از يک مايل خرابي بعد از حمله ی تيمور اشاره می کند که اين هم دليل بر عظمت و بزرگي شهر می باشد.
امروزه نيز عبور جاده ترانزيتی ايران به اروپا و نيز وجود آزاد راه زنجان _تهران که در آينده زنجان را به تبريز نيز متصل خواهد کرد ،بر اهميت مواصلاتی اين شهر مي افزايد.
 


منابع :


 

منابع فارسي

1. ابن اثير ، عزالدين ؛ تاريخ الكامل جلد 4 ، ترجمه ي محمد حسين روحاني ، نشر اساطير ، تهران: 1370

2. ابن خردادبه ، ابوالقاسم عبدالله ؛ مسالك و ممالك ، ترجمه ی سعید خاکروند ، انتشارات موسسه ی فرهنگی حنفا ، چاپ دوم ، تهران : 1381

3. اصطخري ، ابواسحق ابراهيم ؛ مسالك و ممالك ، به اهتمام ايرج افشار ، انتشارات علمي و فرهنگي ، چاپ سوم ، تهران 1368

4. ابودلف ، مسعربن مهلهل ؛ سفرنامه ي ابودلف در ايران ، ترجمه ي سيد ابوالفضل طباطبايي ، انتشارات فرهنگ ايران زمين ، تهران 1342

5. ابن حوقل ، ابوالقاسم محمد ؛ صوره الارض ، ترجمه ي جعفر شعار ، انتشارات بنياد فرهنگ ايران ، تهران 1345

6. احساني ، محمد تقي ؛ هفت هزار سال هنر فلزكاري در ايران ، انتشارات علمي و فرهنگي ، چاپ  اول ، تهران  1368

7. اعتماد السلطنه ، محمد حسن خان ؛ فتنه ی باب ، ج 1 ، به کوشش عبدالحسین نوایی ، نشر بابک ، تهران : 1331

8. اشپولر ، برتولد ؛ تاريخ ايران در قرون نخستين اسلامي ، جلد 1 ، مترجم جواد فلاطوري ، نشر علمي و فرهنگي ، چاپ دوم ، تهران 1364

9. اشپولر ، برتولد ؛ تاريخ ايران در قرون نخستين اسلامي ، جلد 2 ، مترجم مريم ميراحمدي ، نشر علمي و فرهنگي ، چاپ اول ، تهران 1369

10.  اعتماد السلطنه ، محمد حسن خان ؛ مراه البلدان ، 4 جلد ، به کوشش عبدالحسین نوایی و میر هاشم محدث ، نشر دانشگاه تهران ، تهران : 1367

11.  انصاف پور ، غلامرضا ؛ تاریخ تبار و زبان مردم آذربایجان ، انتشارات فکر روز  ، چاپ اول ، تهران : 1377

12.  ابن مسکویه ، ابوعلی ؛ تجارب الامم ، جلد 5 ، مترجم علی نقی منزوی ، انتشارات توس ، تهران 1376

13.  ابن رسته ، احمدبن عمر ؛ الاعلاق النفیسه ، ترجمه حسین قره چانلو ، انتشارات امیرکبیر ، چاپ اول ، تهران : 1365

14.  ابن فقیه ، ابوبکر احمدبن محمد ؛ مختصر البلدان ، ترجمه ح . مسعود ، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران ، تهران : 1349

15.  انصاری دمشقی ، شمس الدین محمد ، نخبه الدهرفی عجایب البر و البحر ، ترجمه سید حمید طبیبیان ، انتشارات اساطیر ، چاپ اول ، تهران : 1382

16.  افشار سیستانی ، ایرج ؛ سیمای ایران ، انتشارات آقابیگ ، چاپ اول ، تهران : 1372

17.     ابوالفداء ــــــــــــــ ؛ تقویم البلدان ، ترجمه عبدالمحمد آیتی ، تهران ، 1349

18.  بلاذري ، احمدبن يحيي بن جابر ؛ فتوح البلدان ، ترجمه محمد توكل ، انتشارات نقره ، چاپ دوم ، تهران:  1367

19.  بارتولد . و ؛ تذكره ي جغرافياي تاريخي ايران ، مترجم حمزه سردادور ، انتشارات توس ، چاپ سوم ، تهران 1372

20.  بديعي ، ربيع ؛ جغرافياي مفصل ايران ، جلد 2 ، نشر اقبال ، تهران 1367

21.  بیهقی ، محمد بن حسین ؛ تاریخ بیهقی ، به کوشش خلیل خطیب رهبر ، انتشارات دنیای کتاب ، چاپ سوم ، تهران : 1371

22.  بوسورث ، کلیفورد ؛ سلسله های اسلامی ، ترجمه فریدون بدره ای ، نشر مؤسسه ی مطالعات و تحقیقات فرهنگی ، تهران : 1371

23.  بیک محمدی ، حسن ؛ مقدمه ای بر جغرافیای تاریخی ایران ، انتشارات دانشگاه اصفهان ، چاپ سوم ، اصفهان : 1382

24.  باسورث ، سی.ای ؛ تاریخ ایران از آمدن سلجوقیان تا فروپاشی دولت ایلخانان ، پژوهش دانشگاه کمبریج ، ج 5 ، ترجمه حسن انوشه ، نشر امیرکبیر ، چاپ دوم ، تهران : 1372

25.  پطروشفسكي ، اي . ب ؛ كشاورزي و مناسبات ارضي در ايران عهد مغول ، 2 جلد ، ترجمه كريم كشاورز ، نشر مؤسسه مطالعات و تحقيقات اجتماعي ، تهران 1344

26.  پطروشفسکی ، ايلياپاولويچ ؛ اسلام در ايران ، مترجم كريم كشاورز ، نشر پيام ، چاپ چهارم ، تهران 1354

27.  پیگولو سکایا ، ن . و . ودیگران ؛ تاریخ ایران از دوران باستان تا پایان سده ی هجدهم میلادی ، ترجمه ی کریم کشاورز ، انتشارات پیام ، چاپ چهارم ، تهران : 1354

28.        ثبوتي ، هوشنگ ؛ تاريخ زنجان ، نشر توانا ، چاپ سوم ، زنجان 1375

29.  ثعالبی نیشابوری ، عبدالملک ؛ تاریخ ثعالبی ، مترجم محمد فضایلی ، نشر نقره ، چاپ اول ، تهران : 1368

30.  ثبوتی ، هوشنگ ؛  بناهای آرامگاهی استان زنجان ، ج 1 ، انتشارات زنگان ، چاپ اول ، زنجان : 1377

31.  جوینی ، عطاملک ؛ تاریخ جهانگشا ، 3 جلد ، به هتمام محمد قزوینی ، انتشارات ارغوان ، چاپ  سوم ، تهران : 1367

32.  جیهانی ، ابوالقاسم بن احمد ؛ اشکال العالم ، مترجم علی بن عبدالسلام کاتب ، تحقیق فیرو. منصوری ، ناشر آستان قدس رضوی ، چاپ اول ، مشهد : 1368

33.  جهشیاری ، ابوعبدا.. محمد ؛ تاریخ الوزراء و الکتاب ؛ ترجمه ابوالفضل طباطبائی ، تهران : 1348

34.  حموي ، ياقوت ؛ معجم البلدان ، ترجمه ي علي نقي منزوي ، نشر سازمان ميراث فرهنگي ، تهران 1380

35.  حموي ، ياقوت ؛ برگزيده ي مشترك ، ترجمه ي محمد پروين گنابادي ، نشر اميركبير ، چاپ دوم ، تهران:  1362

36.  حافظ ابرو ، رشید الدین فضل ا... ، ابوالقاسم کاشانی ؛ مجمع التواریخ سلطانیه ، به اهتمام محمد مدرسی زنجانی ، انتشارات اطلاعات ، چاپ اول ، تهران : 1364

37.  خواندمیر ، غیاث الدین ؛ تاریخ حبیب السیر ، زیرنظر سید محمد دبیرسیاقی ، انتشارات خیام ، چاپ چهارم ، تهران : 1380

38.  خرزندی زیدری نسوی ، شهاب الدین محمد ؛ سیرت جلال الدین مینکبرنی ؛ تصحیح مجتبی مینوی ، نشر علمی و فرهنگی ، چاپ دوم ، تهران : 1365

39.  دياكونف ، ا.م ؛ تاريخ ماد ، ترجمه ي كريم كشاورز ، نشر علمي و فرهنگي ، چاپ چهارم ، تهران:  1371

40.  دهخدا ، علي اكبر ؛ لغت نامه ، انتشارات دانشگاه تهران ، چاپ دوم ، تهران: 1377

41.  رييس نيا ، رحيم ؛ آذربايجان در سير تاريخ ايران 2 جلدي ، نشر نيما ، چاپ دوم ، تبريز 1370

42.  راوندی ، محمدبن علی ؛ راحه الصدور و آیه السرور ، تصحیح محمد اقبال ، حواشی و تصحیحات مجتبی مینوی ، انتشارات امیر کبیر ، تهران : 1364

43.  زرين كوب ، عبدالحسين ؛ تاريخ ايران بعد ازاسلام ، انتشارات امير كبير ، چاپ سوم ، تهران 1362

44.  زرين كوب ، عبدالحسين ؛ تاريخ مردم ايران ، جلد 2 ، انتشارات اميركبير ، چاپ سوم ، تهران 1371

45.  زرین کوب ، عبدالحسین ؛ جستجو در تصوف ایران ؛ انتشارات امیر کبیر ، چاپ چهارم ، تهران : 1362

46.  ستوده ، منوچهر ؛ قلاع اسماعيليه در رشته كوه هاي البرز ، انتشارات دانشگاه تهران ؛ تهران 1345

47.  سلطاني ، رامين ؛ تاريخ زنجان ، انتشارات نيكان ، چاپ اول ، زنجان 1379

48.  سیفی فمی تفرشی ، مرتضی ؛ سیری کوتاه در جغرافیای تاریخی تفرش و آشتیان ، انتشارات امیر کبیر ، چاپ اول ، تهران : 1361

49.        سرفراز ، علی اکبر ؛ تخت سلیمان ، تبریز : 1347

50.  شكوهي زنجانی ، محمد ؛ عارف زاهد شيخ اخي فرج زنجانی ، نشر شهاب ، چاپ اول ، زنجان 1380

51.  شيباني ، زان ؛ سفر اروپاييان به ايران ، ترجمه سيدضياء الدين دهشيري ، انتشارات علمي و فرهنگي ، تهران: 1381

52.  شاملويي ، حبيب الله ؛ جغرافياي كامل جهان ، انتشارات بنياد ، چاپ هشتم ، تهران :1370

53.  شرفكندی ، محمدبن عبدالرحمن ؛ ترجمه ي آثار البلاد و اخبار العباد ، 2 جلد ، تصحيح سيد محمد شاهمرادي ، انتشارات دانشگاه تهران ، تهران:  1373

54.  شهرزوری ، شمس الدین محمدبن محمود ؛ نزهه الارواح و روضه الافراح ( تاریخ الحکماء ) ، ترجمه ی مقصود علی تبریزی ، انتشارات علمی و فرهنگی ، چاپ اول ، تهران : 1365

55.  شاد ، محمد پادشاه ؛ فرهنگ آنند راج ، زیر نظر محمد دبیر سیاقی ، انتشارات خیام ، تهران : 1365

56.  شریف میان محمد ؛ تاریخ فلسفه در اسلام ، مترجم نصرا... پور جوادی ، انتشارات صدرا ، چاپ سوم ، تهران : 1367

57.  صفا ، ذبيح الله ؛ تاريخ ادبيات در ايران ، جلد 1 ، نشر امیر کبیر ، چاپ اول ، تهران:  1355

58.  فراي ، ريچارد . ن ؛ ميراث باستاني ايران ، ترجمه ي مسعود رجب نيا ، انتشارات علمي و فرهنگي ، چاپ سوم ، تهران 1368

59.  فراي ، ريچارد . ن ؛ عصر زرين فرهنگ ايران ، مترجم مسعود رجب نيا ، نشر سروش ، چاپ دوم ، تهران 1363

60.  فیاض ، علی اکبر ؛ تاریخ اسلام ، انتشارات دانشگاه تهران ، چاپ سیزدهم ، تهران : 1381

61.  فعال عراقی ، حسین ؛ دایره المعارف تشیع ، جلد 8 ، « عبدالوهاب زنجانی » ، نشر شهید محبی ، چاپ اول ، تهران : 1379

62.  فرای ، ر . ن ؛ تاریخ ایران از فروپاشی دولت ساسانیان تا آمدن سلجوقیان ، پژوهش دانشگاه کمبریج ، جلد 4 ، مترجم حسن انوشه ، انتشارات امیرکبیر ، چاپ دوم ، تهران : 1372

63.  قزويني ، زكريابن محمد ؛ آثار البلاد و اخبار العباد ، ترجمه ي عبدالرحمن شرفكندي ، تصحيح ميرهاشم محدث ، نشر مؤسسه علمي انديشه ي جوان ، چاپ اول ، تهران:  1366

64.  قبادياني ، ناصرخسرو ؛ سفرنامه ، به كوشش نادر و زرین پور، نشر شركت سهامي كتاب هاي جيبي ، چاپ هفتم ، تهران 1370

65.  قدامه بن جعفر ؛ کتاب الخراج ، ترجمه و تحقیق حسین قره جانلو ، نشر البرز ، چاپ اول ، تهران ؛ 1370

66.  قفس اوغلی ، ابراهیم ؛ تاریخ دولت خوارزمشاهیان ، ترجمه داود اصفهانیان ، نشر گسترده ، تهران : 1367

67.  قره چانلو ، حسین ؛ جغرافیای تاریخی کشورهای اسلامی ، ج 1 ، انتشارات سمت ، چاپ اول ، تهران : 1380

68.  كلاويخو ، روي كنزاله ؛ سفرنامه ي كلاويخو ، ترجمه ي مسعود رجب نيا ، انتشارات علمي و فرهنگي ، چاپ دوم ، تهران: 1366

69.  كياني ، يوسف ؛ شهرهاي ايران ، جلد 4 ، انتشارات جهاد دانشگاهي ، تهران : 1370

70.  كسروي ، احمد ؛ كاروند كسروي ، به كوشش يحيي ذكاء ، نشر شركت سهامي كتاب هاي جيبي ، تهران 1352

71.  كسروي ، احمد ؛ نام هاي شهرها و ديه هاي ايران ، نشر مؤسسه مطبوعاتي شرق ، چاپ سوم ، تهران 1335

72.  کسروی ، احمد ؛ شهریاران گمنام ، نشر جامی ، چاپ هفتم ، تهران : 1377

73.  کیانی ، یوسف ؛ تاریخ هنر معماری ایران در دوره ی اسلامی ، انتشارات سمت ، چاپ چهارم ، تهران : 1381

74.        کریمیان ، حسین ؛ ری باستان ، نشر انجمن آثار ملی ، تهران : 1345

75.  کیانی ، محسن ؛ تاریخ خانقاه در ایران ، انتشارات طهوری ، چاپ دوم ، تهران : 1380

76.  گيرشمن ، رومن ؛ ايران از آغاز تا اسلام ، ترجمه ي محمد معين ، انتشارات معين ، چاپ اول ، تهران 1383

77.  لسترنج ، گاي ؛ جغرافياي تاريخي سرزمين هاي خلافت شرقي ، ترجمه ي محمود عرفان ، نشر علمي و فرهنگي ، چاپ ششم ، تهران:  1383

78.  لاپيدوس ، ايرا . م ؛ تاريخ جوامع اسلامي ، ترجمه ي علي بختياري زاده ، انتشارات اطلاعات ، چاپ اول ، تهران : 1381

79.  لمتون ، ا.ک.س ؛ مالک و زارع د رایران ، مترجم منوچهر امیری ، انتشارات علمی و فرهنگی ، چاپ چهارم ، تهران : 1377

80.  مستوفي ، حمدالله ؛ تاريخ گزيده ، به اهتمام عبدالحسين نوايي ، انتشارات اميركبير ، چاپ دوم ، تهران 1362

81.  مستوفي ، حمدالله ؛ نزهه القلوب ، تصحيح گای لسترنج ، چاپ ارمغان ، تهران:  1366

82.  مسعودي ، ابوالحسن علي ؛ مروج الذهب ، جلد 2 ، ترجمه ي ابوالقاسم پاينده ، نشر علمي و  فرهنگي ، تهران: 1370

83.  مشكور ، محمدجواد ؛جغرافياي تاريخي ايران باستان ، نشر دنياي كتاب ، چاپ اول ، تهران 1371

84.  مطهری ، مرتضی ؛ کلیات علوم اسلامی ، جلد 2 ، انتشارات صدرا ، چاپ بیست و نهم ، تهران : 1384

85.  مارکورات ، یوزف ؛ ایران شهر بر مبنای جغرافیای موسی خورنی ، ترجمه مریم میر احمدی ، انتشارات اطلاعات ، چاپ اول ، تهران : 1373

86.  مقدسی ، ابو عبدا... محمد ؛ احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم ، ج 2 ، ترجمه علی نقی منزوی ، نشر شرکت مؤلفان و مترجمان ایران ، چاپ دوم ، تهران ، 1361

87.        میرخواند ، میر محمد ؛ روضه الصفا ، انتشارات خیام ، تهران : 1338

88.        مصاحب ، غلامحسین ؛ دایره المعارف فارسی ، تهران : 1345

89.  ناشناخته ، حدودالعالم من المشرق الي المغرب ، به كوشش منوچهر ستوده ، نشر طهوري ، تهران 1362

90.  نيرومند ، كريم ؛ تذكرة سخنوران و خطاطان زنجان ، نشر زعفري ، چاپ اول ، زنجان 1347

91.  نفيسي ، سعيد ؛ تاريخ تمدن ايران ساساني ، به اهتمام عبدالكريم جربزه دار ، انتشارات اساطير ، چاپ اول ، تهران 1383

92.  نهچیری ، عبدالحسین ؛ جغرافیای تاریخی شهرهای ایران ، انتشارات مدرسه ، چاپ اول ، تهران : 1370

93.  نیشابوری ، ظهیرالدین ؛ سلجوق نامه ، با ذیل سلجوق نامه ابوحامد محمد بن ابراهیم ، نشر کلاله خاور ، تهران : 1332

94.  وشمگير ، عنصرالمعالي ؛ قابوس نامه ، به كوشش غلامحسين يوسفي ، انتشارات علمي و فرهنگي ، تهران 1368

95.        وصاف ، فضل ا... ؛ تاریخ وصاف ، نشر ابن سینا ، تهران : 1338

96.  وکیلیان ، منوچهر ؛ تاریخ آموزش و پرورش در اسلام و ایران ، انتشارات سمت ، چاپ یازدهم ، تهران : 1381

97.  هوار ، كلمان ؛ ايران و تمدن ايراني ، مترجم حسن انوشه ، انتشارات امير كبير ، چاپ سوم تهران 1379

98.  همایی ، جلال الدین ؛ تاریخ ادبیات ایران ، ج 1و2 ، نشر فروغی ، تهران : 1362

99.  هاجسن ، مارشال . گ . س ؛ فرقه ی اسماعیلیه ؛ مترجم فریدون بدره ای ، نشر سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی ، چاپ سوم ، تهران : 1369

100. يعقوبي ، احمدبن اسحاق ؛ البلدان ، ترجمه ي محمد ابراهيم آيتي ، انتشارات علمي و فرهنگي ، تهران 1381

101. یمینی ، حسن و دیگران ؛ جغرافیای استان زنجان ، نشر شرکت چاپ و نشر ، چاپ اول ، تهران : 1379

 

دانلود پایان نامه,خرید پایان نامه,فروش پایان نامه,پایان نامه,آرشیو پایان نامه,پایان نامه عمران,پایان نامه روانشناسی,

پایان نامه حقوق,پایان نامه اقتصاد,پایان نامه برق,پایان نامه معدن, پایان نامه کارشناسی ,پایان نامه صنایع,پایان نامه علوم سیاسی ، پایان نامه کاردانی

طراحی سایت : سایت سازان